Entry for February 02, 2009

Tình anh lính chiến...



1. Dạo Tết phải ở trong quê mấy ngày. Ngần đấy ngày trong quê, gần như ngày nào cũng phải nghe nhạc vàng. Cái thứ nhạc mà chính tôi một thời hết sức coi thường và cho đến bây giờ, theo định kiến của một bộ phận không nhỏ công chúng, vẫn bị xem là thứ nhạc bình dân, não ruột, không ngờ lại là thứ nhạc có sức sống dai dẳng đến như vậy trong lòng xã hội Việt Nam. Đừng tưởng nhạc vàng chỉ thống trị ở nông thôn, ở những khu lao động bình dân. Nó đang làm quả lấn sân trở lại không gian của đô thị, bằng chứng là sự xuất hiện của khá nhiều những album nhạc bolero của các ca sĩ thuộc hàng sao hiện nay như Phương Thanh, Đàm Vĩnh Hưng, Cẩm Ly, Đan Trường. Sự phục hồi của nhạc vàng ở thời điểm này có lẽ là một câu chuyện có nhiều điều để bàn hơn là vấn đề thị hiếu đơn thuần.


Ngày Tết nghe nhạc vàng thì ức chế lắm. Lời ca, giai điệu, bài nào cũng nỉ non, nức nở. Nhưng mà phải chịu đựng, vì bây giờ nếu bật nhạc jazz, nhạc rock... thì cũng chẳng khác nào tra tấn bà con nhà mình. Cứ nghe thì cũng ngẫm ra nhiều chuyện hay ho, mà nếu có thời gian sẽ viết dần dần.


Đây là chuyện thứ nhất.


2.


Đôi ta chừ mà gặp nhau đây

Say tâm tình cầm chặt đôi tay

Ngồi trông sao trời lóng lánh

Trời thanh trăng vàng óng ánh

Hai đứa nhìn đôi nét cau xanh


...


Post đoạn nhạc lên cho một người bạn không nghe nhạc vàng nhiều, hỏi đoạn này nói chuyện gì thế? Thế mà cũng hỏi: chuyện trai gái yêu đương chứ còn gì. Sai rồi. "Hai đứa" đây là hai chàng trai đấy. Trời!!! Thế đây là "tình trai", là "nhạc gay" hả? Không, đây là tình đồng chí.


Đoạn lyric trên đây trích từ bài "Phút đầu tiên" của Hoàng Thi Thơ. Những chi tiết như "nắm chặt đôi tay, "ngồi trông trăng sao"... khi bị trừu xuất khỏi văn cảnh cụ thể dễ trở thành thứ ngôn ngữ thuộc hàng nhạy cảm bậc nhất hiện nay - một thứ ngôn ngữ lệch pha (queer language).


Trường hợp bài "Phút đầu tiên" không phải là trường hợp duy nhất mà trên ca từ có dấu hiệu của một "nghi án giới tính". Đây là một ví dụ khác:


Tôi tiễn anh lên đường, trời hôm nay mưa nhiều lắm

Mưa thấm ướt vai gầy, mưa giá buốt con tim

Mình cầm tay nhau chưa nói hết một câu

Thôi đừng buồn anh nhé, tiếng còi đang ngân dài


(Một người đi - Mai Châu)


Theo lời tâm sự của tác giả, bài hát được ông sáng tác nhân tiễn một người bạn của mình lên đường nhập ngũ. Cố nhiên, ý đồ của tác giả không phải là điều tất yếu để từ đó có thể khẳng quyết giới tính "tôi" trong bài hát này là "nam". Nhưng có thể nói hình thức biểu hành giới tính của chủ thể trữ tình trong bài hát này như bị nhoè, khó xác định.


Cũng có thể thấy rằng ngôn ngữ biểu hiện trong những bài nhạc vàng này còn vương vất khá nhiều âm hưởng của văn nghệ lãng mạn tiền chiến. Chẳng hạn trong bài "Một người đi" ở trên, có khá nhiều những cụm từ, hình ảnh đã trở thành ước lệ từ thời thơ mới" "mưa ướt vai gầy", "giá buốt con tim". Một bài khác "Mười năm tái ngộ" của Thanh Sơn, ta bắt gặp những "Trắng đêm hai nguời/Chưa hết chuyện tâm tư/Tuyết sương rơi lạnh đầy"... Một giả thiết được đặt ra: phải chăng sự chi phối dai dẳng của ý thức thẩm mỹ lãng mạn tiền chiến là một nguyên nhân gây "nữ hoá" ngôn ngữ biểu hành của những bài nhạc tình lính chiến như thế này? Tình trạng "nữ hoá" diễn ngôn trong nhạc tình về người lính Việt Nam cộng hoà có lẽ được giảm thiểu khi người nhạc sĩ cố gắng loại bỏ những ước lệ trữ tình lãng mạn, kéo ca từ về sát cái khốc liệt, trần trụi của chiến tranh. Bài "Người nhập cuộc" của Trúc Phương chẳng hạn:


Tôi xin vào cuộc gian nan, chằng màn xa, chẳng rượu ngon, không gái tơ làm tình

Vài thằng bạn nghèo chung điếu thuốc

Đôi môi giả cười đời khi tóc còn xanh

Vào lửa trắng lính thường cháy túi

cơm cá khô lùa canh múc vội.


3.


Nhưng đặt ra vấn đề trên - sự nữ hoá diễn ngôn, dấu hiệu của ngôn ngữ lệch pha trong ca từ của nhạc lính để làm gì? Không đơn giản chỉ là một phát hiện soi mói. Tôi nghĩ thế. Ngôn ngữ bao giờ cũng gợi ra những điều sâu xa hơn chính bề mặt của nó.


Có thể nói, ở thời điểm hiện tại, diễn ngôn về giới là thứ diễn ngôn nhạy cảm, phức tạp nhất. Gần như ngày nào trên mặt báo, nguời ta cũng có thể thấy những tin tức liên quan đến những nghi án giới tính của các ngôi sao. Trong văn học, cả năm 2008 nhợt nhạt vừa qua, có lẽ gây xôn xao dư luận nhiều nhất là hai cuốn tự truyện của hai nhân vật đồng tính (Bóng và Không lạc loài). Đồng tính từ chỗ là một hiện diện nhưng vắng mặt trong ý thức của cộng đồng, từ một đối tượng bị nghi kị như một căn bệnh đến mức ban đầu khi xuất hiện, nó chỉ trở thành đối tượng của các vở hài kịch, đến mức trở thành đối tượng gần như thu hút sự chú ý của dư luận (Bóng và Không lạc loài nằm trong số sách bán chạy nhất, các phim ăn khách của Lê Hoàng hay Nguyễn Quang Dũng... thường xuyên có những yếu tố nhạy cảm giới tính", diễn ngôn lệch pha càng ngày có trọng lượng. Nó đã hiện diện đủ để khiến người ta không còn giữ một niềm tin trong suốt vào cặp phân chia nhị nguyên trong mọi bản sơ yếu lí lịch hiện nay: nam/nữ. Ám ảnh về giới có lẽ là nỗi ám ảnh bản thể duy nhất mà nguời ta có quyền công khai hồ nghi, chất vấn trong một xã hội đầy những phương diện cấm kỵ hồ nghi. Có lẽ thế chăng? Sự giải thể chuẩn trong lòng xã hội VN đương đại có lẽ bộc lộ trước tiên, rõ nét hơn cả trong những biểu hiện thuộc về cái hàng ngày như thế này.


Nhưng trở lại với những bài nhạc chiến ở trên. Sự hồ nghi về giới dường như không đựoc gợn lên trong tâm thế tiếp nhận đương thời. Chiến tranh vốn là hoàn cảnh bất bình thường, nó có thể bình thường hoá vô số điều bất bình thường khác, trong đó có những điều liên quan đến giới. Đừng tưỏgn chỉ có anh lính chiến VN cộng hoà mới biểu hành quan hệ đồng chí của mình của một cách nữ hoá như thế. Thơ Tố Hữu còn ghi lại một sự biểu hành nhiễu giới tính thế này: Giọt giọt mồ hôi rơi/Trên má anh vàng nghệ/ Anh Vệ quốc quân ơi/Sao yêu anh đến thế? Và câu chuyện cũng không chỉ dừng lại ở chuyện những người đàn ông, những người lính chiến miền Nam. Những nguời phụ nữ miền Bắc thời kỳ này hình như đã tham dự vào cuộc chiến bằng việc đầu tiên là quên mình là đàn bà. Trong một lần nghe bảo vệ luận án về đề tài thơ nữ miền Bắc thời chiến tranh, tôi lấy làm thú vị trước phát hiện của tác giả luận án khi chị nhận xét thời đó, các tác giả nữ luôn tự đồng nhất mình với thế hệ, với thời đại, và rất ít khi dám suy nghĩ về giới của mình. Ngay cả khi tự ý thức về giới, họ cũng thường ám ảnh nhiều nhất về bổn phận làm mẹ, làm vợ.


Vậy có nghĩa là gì?


Chiến tranh- một thế giới không đàn ông và không cả đàn bà.



P.S: Các bác còn muốn em viết về nhạc nữa không? :-)